حوزه های علمیه و حراست از حریمِ مطبوعات

[نیم نگاهی به سیر مطبوعات در حوزه علمیه]

نویسنده: مصطفی سلیمانی

** درآمد

حوزه های علمیه و مطبوعات:

تردیدی نیست که اصلی ترین وظیفۀ حوزه و روحانیت، شناخت اسلام و ارزش های دینی و احکام الهی و ابلاغ و نشر و گسترش آنهاست. در گذشته فقاهت و اجتهاد و بیان احکام و ارزش های دینی، بیشتر از طریق منبر و سخنرانی و تألیف کتاب صورت می گرفته است؛ ولی باید در کنار همۀ این ارزش ها، به حکم ضرورت زمان و مقتضیات جوامع اسلامی، مسالۀ ابلاغ و تبلیغ و ارشاد و هدایت گری را در بعد گسترده تر و شیوه های دقیق تری جست و جو کرد. یکی از این روش ها، استفاده از مطبوعات و رسانه های جمعی است. البته دردمندان دیندار و دینداران دردمند از بدو ورود مطبوعات به این عرصه، به تأسیس جراید مختلف و طبع و نشر آن اقدام و از طریق این رسانه به نشر و گسترش احکام دینی پرداخته اند. نگاهی به فهرست جراید کشور از ابتدای فعالیت های مطبوعاتی تا به حال نشان می ددهد که دینداران، روحانیون و حوزه های علمیه از جراید و مطبوعات استفادۀ شایانی کرده اند؛ هر چند ممکن است نتوانسته باشند همگام با تغییر و تحولات پیش رفته باشند.

جایگاه رسانه های گروهی و اهمیت آن بسیار قابل توجه است. در این میان «مطبوعات» به عنوان شاخه مكتوب رسانه ها از جایگاه ممتازی برخوردار است. چرا كه به تعبیر امام خمینی(س) «مطبوعات در هر كشوری نقش اساسی را در ایجاد جوی سالم و یا ناسالم دارند.»[صحیفه امام، ج12،ص208]

** حوزه علمیه و مطبوعات؛ تعامل یا تقابل؟
 حوزه های علمیه و روحانیت شیعه در تاریخ ایران نقش حاملان فرهنگ جامعه را بر عهده داشته اند. این جایگاه به علاوه پیوند محكم بین مردم متدین و روحانیت موجب شده است تا نقش حوزه ها را در رهبری فكری جامعه اسلامی ایران، بیش از پیش پر رنگ تر جلوه دهد، تا آنجایی كه استاد شهید مرتضی مطهری روحانیت را به عنوان «سازمان رهبری كننده مردم» می داند به طوری كه «پیشرفت یا انحطاط جامعه با روحانیت در ارتباط است.»[مرتضی مطهری، خاتمیت، ص108] از این گذشته، حوزه های علمیه، عنصر اصلی مولد فرهنگ در كشور ما بوده است. ارزشها و هنجارها، عمدتاً از طریق روحانیت به جامعه تزریق گردیده و جزء فرهنگ عامه مردم در آمده و گفتار و كردار این قشر معتمد دینی، همواره در طول تاریخ، حجت شرعی و مقبول افراد جامعه بوده است.[فصلنامه پژوهشی اندیشه انقلاب اسلامی، شماره 7 و 8، ص212]
این نقش با انضمام برخی دیگر از كاركردهای مهم حوزه علمیه در سطح جامعه، بیانگر نقش حساس علمای دین و مراكز عالی دینی در روند كلی جامعه است. از این روی می توان به لزوم تعامل حوزه ها و مطبوعات اشاره نمود. این تعامل از 3 منظر قابل ارزیابی است:
1- اول آنكه اهمیت حوزه های علمیه و مطبوعات در فراز و فرود یك جامعه، مهم و تاثیر گذار است.
2- دوم آنكه حوزه های علمیه سابقه انتشار مطبوعات داشته و دارد و این امر یكی از راههای فرهنگ سازی در جامعه است.
3- و سوم آنكه، حوزه به عنوان یك نهاد موثر جامعه كه در كنار دانشگاه ها نقش هدایت افكار عمومی را به عهده دارد، باید بر روند مطبوعات ـ به عنوان یك پدیده موثر دیگر در افكار جامعه ـ نظارت صحیح داشته و هدایت درست آن را بر عهده بگیرد.

** سه گزاره مورد تأکید در تعامل بین حوزه و مطبوعات
 الف ـ حوزه علمیه و انتشار مطبوعات
یك مسئله آنكه حوزه علمیه خود مطبوعات داشته باشد و از این طریق فرهنگ سازی كند. این امر یكی از بهترین راه های تعامل حوزه و مطبوعات است كه البته سابقه دیرینه آن گواهی بر این نوع تعامل بوده است. با نگاهی به برخی نشریات حوزوی كه سالهای گذشته تا امروز به چاپ رسیده و می رسند صدق این مدّعا به اثبات خواهد رسید.
ب ـ حراست از حریم مطبوعات
وجه دیگر تعامل حوزه های علمیه با مطبوعات، در حراست دقیق و مشفقانه از حریم مطبوعات است. این حراست با شبهه شناسی، نقد صحیح، هشدارهای به جا جهت جلوگیری از هر گونه انحراف و... عملی می شود. حوزه های علمیه می توانند با نقد صحیح و عالمانه و در عین حال غیر مغرضانه و هدایتگرانه، از حریم مطبوعات حراست نمایند. این عمل بیشتر آنجایی دارای اهمیت بیشتری می شود كه به تعبیر امام امت(س) «روزنامه ها و مجلات می توانند یك كشوری را رشد بدهند و هدایت بدهند به راهی كه صلاح كشور است و می توانند كه به عكس عمل بكنند» [صحیفه امام، ج14، ص383] به همین علت نقش حوزه ها در حراست و هدایت صحیح مطبوعات بیش از پیش اهمیت خواهد یافت چرا كه طبق تاكید حضرت امام(س) «مطبوعات... حامل پیام ملت و حامل پیام اسلام باید باشد، و مبلغ احكام اسلام و مجری احكام اسلام و مُهذّب جامعه باید باشد»[همان، ج13، ص156] و این میسر نیست مگر آنكه نهاد های موثر و مقدسی مانند حوزه های علوم دینی و نخبگان بی غرض جامعه، نظارت همه جانبه بر روند سالم مطبوعات داشته باشند.

ج ـ بیان راهكارهای صحیح جهت رشد و هدایت مطبوعات
سومین مسئله ای كه می توان به عنوان تعامل بین حوزه و مطبوعات ذكر نمود، بیان راهكارهای صحیح جهت رشد مطبوعات توسط حوزه های علمیه است. حوزه های علمیه بنابر وظیفه اصلی كه بر عهده شان است ـ یعنی ارشاد و تبلیغ ـ باید این راهكارها را بیان نمایند. راهكارهایی نظیر:  استفاده از نیروهای متعهّد، عدم اهانت به شرع و مقدسات در قالب اخبار و مقالات، فرهنگ سازی جهت ارتباط وثیق بین مردم و مطبوعات، توجه به اخبار متنوع و پرهیز از تكرار گویی، استفاده از منابع معتبر و مطمئن برای چاپ اخبار و مقالات و دهها مورد دیگر، كه حوزه علمیه می تواند مطبوعات را در این زمینه یاری رساند.
این تعامل موجب می شود كه روند كلی مطبوعات به سوی رشد و تعالی رهنمون شود. پس می توان از مجموع این كلمات نتیجه گرفت كه بین حوزه و مطبوعات تعامل اساسی وجود دارد كه این تعامل بیشتر از سوی مطبوعات مورد نیاز است. اما اگر روند مطبوعات بر خلاف اخلاق و شرع مقدس باشد و تعامل حوزه علمیه با آن كارساز نباشد، در این فرض دیگر تعامل معنایی ندارد، بلكه تقابل جای تعامل را می گیرد.
تقابل حوزه و مطبوعات در صورتی است كه مطبوعات از روند صحیح خود خارج شوند و نصایح و ارشادات و هشدارهای حوزه جهت برون رفت مطبوعات از این بحران، بی نتیجه باقی بماند. در این صورت دیگر تعامل بی اثر است. البته بدیهی است منظور از تقابل، آنست كه حوزه ها با تمام وجود در مقابل هجمه فرهنگی این گونه مطبوعات می ایستند و هر شبهه ای را با نقد و نظر عالمانه، قاطعانه پاسخ می دهند. مگر آنكه برخی از مطبوعات پارا فراتر از حد خویش بگذارند و مقدسات دینی را به بازی بگیرند كه در این فرض دیگر نقد و نظر و گفت وگو معنا ندارد، و مسئله باید از مجاری قانونی پیگیری شود.
در هر حال باید گفت،  رابطه بین حوزه و مطبوعات، تعاملی است تا تقابلی، و این مدعا تا به حال به اثبات رسیده است. به ویژه آنكه وجود و حضور عالمان متعهد دینی برای هدایت و ارشاد یك جامعه، بسیار مغتنم و لازم است، چه رسد به اینكه بخشی از این جامعه، مطبوعات باشند.

** نشریات حوزوی قبل از انقلاب

عمده فعالیت مطبوعاتی حوزه های علمیه در سال های قبل از انقلاب به دو نشریۀ مکتب اسلام و مکتب تشیع باز می گردد. این دو نشریه در ولقع بیانگر دو دیدگاه متفاوت در حوزه های علمیه است:

1- نشریۀ «مکتب اسلام»

درس هایی از مکتب اسلام، نشریه ای ماهانه است. این نشریه طیف دیگری از نویسندگان و حوزویان را در بر می گیرد که از نظر خط و مشی دینی با طیف اول اختلافات زیادی دارند.

این مجله كه با همت جمعی از فضلای حوزه علمیه انتشار یافت، بیشترین معروفیت را در بین سایر نشریات حوزوی داشته است. از آغاز انتشار این مجله در سال 1340، مشكلات سخت سیاسی و اقتصادی مانند سانسور و توقیف متوجه آن بوده است، اما با این همه توانست از این مشكلات رهایی یافته و به فعالیت خود ادامه دهد. البته در این دوران انتشار آن به كلی متوقف شده است، اما نمی توان از تاثیر گذاری آن در بین جامعه ایرانی به راحتی گذشت.

این نشریه اولین مجله معتبر حوزه علمیه قم است که در زمان حیات آیت اللّه بروجردی در ۱۳۳۷ ش ایجاد شد و اولین شماره آن در بهمن ماه آن سال نشر یافت؛ و نشر آن با افت و خیزهایی، تاکنون هم‌چنان ادامه یافته است.

2- نشریۀ «مکتب تشیّع»

یكی دیگر از نشریات حوزه علمیه قم، مجله «مكتب تشیع» بود كه به همت شهیدان بهشتی و باهنر و همكاری آقای هاشمی رفسنجانی، از شوال 1378ق چند سال به صورت سالیانه و فصلی منتشر گردید. هر چند به علت مهاجرت گردانندگان آن یا تبعید و زندانی بودن آنان عمرش كوتاه بود. این نشریه مقالات مفید و ارزنده ای از اساتید حوزه علمیه و اساتید متعهّد دانشگاه تهران را دربرداشت.[عقیقی بخشایشی، یكصد سال مبارزه روحانیت مترقی، ج 4، ص109]

در این نشریه شمار درخور توجهی از علمای نامدار و فضلای جوان حوزه مقاله می‌نوشتند و به مباحث روز، خاصه مباحث اجتماعی از منظر اسلامی، توجه ویژه نشان می‌دادند.

3- مجلات دیگر
از دیگر مجلات حوزه علمیه قم در پیش از انقلاب اسلامی می‌توان به سال‌نامه مکتب جعفری (از ۱۳۴۰ ش تا ۱۳۵۷ ش)، نشریه مسجد اعظم که از سوی کتابخانه مسجد اعظم قم منتشر می‌شد (از ۱۳۴۵ تا ۱۲ شماره‌ به‌طور ماهیانه)، نشریات بعثت و نیز انتقام که حال و هوای سیاسی را منعکس می‌ساختند و مجله عربی الهادی که از سوی دارالتبلیغ اسلامی منتشر می‌شد، اشاره کرد.[رسول جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی ـ سیاسی ایران، از روی کار آمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی، ج۱، ص۳۴۸ـ۳۵۳]

** نشریات حوزوی دهۀ شصت

در سال های قبل از انقلاب، غیر از دو نشریۀ اصلی حوزۀ علمیۀ قم که توسط دو گروه با دیدگاه های متفاوت انتشار می یافت و همچنین جند نشریۀ وابسته به آنها، نشریۀ دیگری منتشر نمی شد. نشریۀ مکتب تشیع قبل از وقوع انقلاب اسلامی متوقف شد؛ ولی گروه نشریۀ مکتب اسلام به حیات خود ادامه داد. بعد از انقلاب و در دهۀ شصت، نشریات زیادی توسط حوزویان منتشر شدند که همگی به جز مکتب اسلام، جدید بودند. این نشریات عبارت بودند از:

1- نشریۀ «پاسدار اسلام»

اولین شمارۀ پاسدار اسلام در دی ماه 1360 منتشر شد. در شمارۀ اول این نشریه، هدف از انتشار ان، تبلیغ و اشاعۀ گوشه هایی از انوار و معارف قرآنی و پیغمبر و خاندان پاکش ذکر شده است.

2- نشریۀ «حوزه»

ماهنامۀ حوزه در آبان 1362 برابر با محرم الحرام 1404 ه ق فعالیت مطبوعاتی خود را آغاز کرد. در این شماره، اشاره دارد که ماهنامۀ حوزه مجلۀ صنفی و ویژۀ طلاب علوم دینی است.

3- نشریۀ «نور علم»

اولین شمارۀ دو ماهنامۀ نور علم در مهرماه 1362 برابر با محرم الحرام 1404 منتشر شد. در سرمقالۀ اولین شمارۀ آن آمده است: «در سایۀ ارشادات امام نسبت به حوزه های علمیه به ویژه حوزۀ مقدسۀ قم، از مدت ها پیش انتظار می رفت نشریه ای جامع و علمی و متناسب با مرکزی چون حوزۀ علمیۀ قم داشته باشیم. تا بحمدالله شرایط فراهم شد و مقدمات آن آماده شد. امید است همان طور که انتظار می رفت، این نشریه بتواند برای دانشمندان و روحانیون مفید و در مسایل مهم و اسلامی و مباحث زیر بنایی انقلاب در حدّ خود راهگشا باشد.»

از میان این چهار نشریه، فعالیت نور علم متوقف شد و در دهۀ هفتاد، اثری از آن وجود ندارد؛ اما بقیۀ نشریات به فعالیت خود ادامه می دهند.

** نشریات حوزوی دهۀ هفتاد

دومین دهۀ انقلاب اسلامی، دهۀ تحولات جدی حوزه به مطبوعات هستیم. حوزۀ علمیه به عنوان یک نهاد دینی- فرهنگی دست اندر کار چاپ نشریات زیادی است که به طور روزانه، ماهنامه، دو ماهنامه و فصلنامه منتشر می شوند. در این دهه حوزۀ علمیه بیش از 30 نشریه منتشر می کند که در بین آنها روزنامه هم وجود دارد. در سال 1378 دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم دست به انتشار روزنامۀ انتخاب می زند. گرچه بیش از انتخاب روزنامۀ فیضیه توسط حوزه منتشر می شده است، ولی انتخاب، اولین روزنامۀ حرفه ای و سراسری حوزه محسوب می شود.

بررسی نشریات حوزوی در سال 1377 نشان می دهد در این دهه شاهد رشد مطبوعات تخصصی در نشریات حوزوی هستیم؛ به طوری که از 17 نشریۀ بررسی شده در این سال، اکثر آنها در یک موضوع تخصصی انتشار یافته است.

** تنوع موضوعی نشریات حوزوی در دو دهۀ پس از انقلاب

بررسی نشریات حوزوی در دهۀ 60 و 70 این نکته را روشن می کند که ما در دهۀ هفتاد با تنوع موضوعی نشریات حوزوی روبرو هستیم؛ به طوری که در این دهه با نشریاتی روبرو می شویم که در زمینه ای علوم حدیث، قرآن، کلام اسلامی، فقه، اطلاع رسانی، علوم انسانی و موضوعات عمومی مشغول فعالیت هستند.

پس از انقلاب اسلامی، به اقتضای ضرورت‌ها و مقتضیات دینی، سیاسی و فرهنگی، در تعداد و نیز محتوای نشریات حوزوی، خاصه حوزه علمیه قم تحولات درخور توجهی به وجود آمد، از جمله این‌که در قلمروهای تخصصی دینی و مذهبی، مثل علوم قرآنی، فقه، کلام، فلسفه و تاریخ اسلام، برای اولین بار مجلات معتبری نشر یافت و در این زمینه از تجربیات و دانش دانشگاهیان هم استفاده شد.
از زمره این مجلات باید به آئینه پژوهش، بینّات، پژوهش‌های قرآنی، پیام حوزه، حوزه، علوم حدیث، کلام اسلامی، معرفت و هفت آسمان اشاره کرد.[علی شیرخانی و عباس زارع، تحولات حوزه علمیه قم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ج۱، ص۱۵۷ـ۱۶۱]

** نشریات حوزوی دهۀ هشتاد

در دهۀ هشتاد، نشریات علمی و تخصصی حوزوی با رشد قابل توجه کمی و کیفی رو به رو شده و در حوزه های تخصصی مختلیف انتشار یافته اند. حوزه های تخصصیِ فلسفه و کلام، علوم قرآن، فقه و اصول، معارف و اندیشه اسلامی، علوم تربیتی، تاریخ اسلامی، کتاب شناسی در حوزۀ اسلامی، علوم سیاسی، اخلاق و عرفان و اقتصاد اسلامی، حوزه هایی است که نشریات حوزوی اقدام به انتشار نشریه در آن زمینه ها کرده اند.

** تفاوت نشریات سنتی و نوگرا در حوزۀ علمیه

با بررسی نشریات به دو دسته برخورد می کنیم:

1- نشریات سنتی:

این گونه نشریات، دارای وجوه تشابه زیر می باشد:

الف- استفاده از نویسندگان ثابت:

گردانندگان این نشریات تعداد اندکی هستند که در تمامی شماره ها و یا بیشتر شماره ها از آنها مطلب و مقاله وجود دارد.

در مورد پاسدار اسلام افرادی چون: عبدالله جوادی آملی، محمد محمدی گلپایگانی، سید محمد جواد مهری، محمد رضا حافظ نیا و محمد حسن رحیمیان، در هر دو دهه در نشریه فعالیت داشته اند و آقایان حسینعلی منتظری و حسین نوری همدانی، ایزدی نجف آبادی و رسولی محلاتی در دهۀ 60 و آقایان محمد تقی رهبر، محمد تقی مصباح، غلامرضا گلی زواره در دهۀ 70 با این نشریه همکاری داشته اند.

بررسی نشریۀ درس هایی از مکتب اسلام نشان می دهد با توجه به اینکه این نشریه قبل از انقلاب اسلامی آغاز بکار کرده، در هر سه دوره، با تعداد محدودی افراد روبرو بوده است.

ب- نبود جاذبه های تصویری و تخصص های مطبوعاتی:

این نشریات عموماً شکل ثابتی دارند و از تخصص های مطبوعاتی و جاذبه های تصویری چون طراحی روی جلد، طراحی صفحه و... جهت جذب مخاطبان استفاده نمی کنند. مثلاً مکتب اسلام از ابتدای فعالیت مطبوعاتی خود تا به حال هیچ تغییری در طرح جلد، صفحه آرایی و... نداده است.

ج- پرداختن به موضوعات ثابت و تکراری:

بررسی این مطبوعات نشان می دهد که از نظر موضوعی، موضوعات ثابت و تکراری در آنها بسیار به چشم می خورد و از ورود به موضوعات جدید عمدتاً اجتناب می کنند. البته چنین نبست که اصلاً به موضوعات جدید در این نشریات پرداخته نشود، بلکه عمدۀ فعالیت مطبوعاتی این دسته نشریات این گونه است.

د- عدم استفاده از نویسندگان غیر حوزوی:

نشریات سنتی به ندرت از نویسندگان غیر حوزوی استفاده کرده اند و عمدتاً نشریه را تعداد اندکی افراد اداره می کنند.

2- نشریات نوگرا:

در این دسته، نشریاتی چون: نقد و نظر، نامۀ مفید، حکومت اسلامی، فقه اهل بیت و آیینۀ پژوهش قرار دارند. به نظر می رسد این نشریات دنبال کنندۀ خط فکری مکتب تشیع می باشند. برخلاف گروه اول، نویسندگان ثابت و تکراری کمتر در این نشریات به چشم می خورد. همچنین این نشریات تا حدود زیادی به جذب مخاطب فکر می کنند و از جاذبه ها و تخصص های مطبوعاتی نیز جهت جذب مخاطبین خود استفاده می کنند. به همین دلیل این گونه نشریات در جذب مخاطب موفقیت بیشتری دارند. تنوع موضوعی و پرداختن به مسایلی چون: سنت و تجدد، دین و سنت که در این نشریات دیده می شود، در میان نشریات حوزه بی سابقه است.

یکی دیگر از مشخصات این نشریات که آنها را از گروه اول متمایز می کند، استفاده از نویسندگان غیر حوزوی و دانشگاهی و یا افرادی است که در هر دو مرکز حوزه و دانشگاه تحصیلاتی داشته اند. همچنین استفاده از مقالات غیر فارسی و ترجمه شده از مشخصات این نشریات است.

** نگاهی به مطبوعات امروز حوزه با معرفی اجمالی آنها

آغاز شکل گیری مطبوعات در غرب قرن هفده میلادی است و حدود 200 سال بعد در سال 1253 ق اوّلین روزنامه در ایران به چاپ رسید.[محسن علینی، «مطبوعات ایران از بدو تولد تا صدور فرمان مشروطیّت»، ویژه نامه روزنامه سلام درباره نخستین جشنواره ی مطبوعات، ص 4] و از آن روز تاکنون مطبوعات ایران دوران پر فراز و نشیبی داشته اند.

مشارکت روحانیان در فعالیت های مطبوعاتی سابقه نسبتا طولانی دارد. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تعداد مجلاتی که در حوزه منتشر می شد بسیار اندک بود، ولی بعد از انقلاب، با توجه به شرایط جامعه و حوزه های علمیه و احساس نیاز بیش تر، دامنه انتشار مجلات در حوزه گسترده تر شد، به گونه ای که در یک قضاوت منصفانه می توان گفت مجموع مجلات منتشره در حوزه از نظر تنوع موضوع و کیفیت ارایه مطالب از بهترین مجموعه های مطبوعاتی در زمینه علوم اسلامی و انسانی در ایران است.

اینک در خاتمه مقاله، به معرفی اجمالی نشریات حوزوی براساس سال انتشار می پردازیم و یادآور می شود این معرفی شامل مطبوعاتی که پس از مرداد 1377 منتشر شده است نمی باشد و به ترتیب نام مجله، سال شروع انتشار، صاحب امتیاز، موضوع و وضعیت زمانی انتشار ذکر شده است.

1ـ با معارف اسلامی آشنا شویم، 1360، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، عقیدتی-آموزشی، هر شش ماه یک بار؛

2ـ پاسدار اسلام، 1360، دفتر تبلیغات اسلامی، معارف و اخلاق و سیاست وفرهنگ و...، ماهنامه؛

3ـ التوحید، 1402 ق، مؤسسه فکر اسلامی و مؤسسه توحید، پژوهش های فرهنگی اسلامی، دو ماهنامه؛

4ـ حوزه، 1362، دفتر تبلیغات اسلامی، مسائل مختلف علمی و حوزوی، دوماهنامه؛

5ـ تراثنا، 1405 ق، مؤسسه آل البیت لاحیاءالتراث، میراث علمی اهل بیت علیهم السلام، فصلنامه؛

6ـ آینه پژوهش، 1368، دفتر تبلیغات اسلامی، ویژه نقد کتاب و کتاب شناسی و اطلاع رسانی در حوزه فرهنگ اسلامی، دو ماهنامه؛

7ـ سلام بچه ها، 1368، دفتر تبلیغات اسلامی، مجله فرهنگی نوجوانان، ماهنامه؛

8ـ پیام زن، 1370، دفتر تبلیغات اسلامی، مسائل مختلف مربوط به زنان، ماهنامه؛

9ـ مسجد، 1370، محی الدین انواری، ویژه مباحث دینی، فرهنگی، اجتماعی، دوماهنامه؛

10ـ معرفت، 1370، محمدتقی مصباح یزدی، علوم انسانی، فصلنامه؛

11ـ کلام اسلامی، 1370، جعفر سبحانی، کلام و اصول عقاید، فصلنامه؛

12ـ پوپک، 1372، دفتر تبلیغات اسلامی، مجله فرهنگی کودکان، ماهنامه؛

13ـ الفکرالاسلامی، 1414 ق، مجمع الفکرالاسلامی، علوم مختلف مربوط به اسلام، فصلنامه؛

14ـ فقه، کاوشی نو در فقه اسلامی، 1373، دفتر تبلیغات اسلامی، مسائل و نگرش های جدید فقهی، فصلنامه؛

15ـ بینات، 1373، مؤسسه معارف اسلامی امام رضا علیه السلام، ویژه پژوهش های قرآنی، فصلنامه؛

16ـ پیام حوزه، 1372، شورای عالی حوزه علمیه، مسائل مختلف حوزه علمیه، فصلنامه؛

17ـ فیضیه، 1373، محمد دادستان، آموزشی- پژوهشی، روزنامه درسی حوزه؛

18ـ حوزه و دانشگاه، 1373، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، علوم انسانی، فصلنامه؛

19ـ قضایا اسلامیه، 1415 ق، مؤسسه رسول اعظم صلی الله علیه و آله، پژوهش های فکری اسلامی، سالنامه؛

20ـ نقد و نظر، 1374، دفتر تبلیغات اسلامی، فرهنگی، عقیدتی، اجتماعی، فصلنامه؛

21ـ نگاه حوزه (ضمیمه مجله حوزه)، 1374، دفتر تبلیغات اسلامی، ویژه مسائل مختلف حوزه، ماهنامه؛

22ـ اندیشه حوزه، 1374، دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، فصلنامه؛

23ـ پژوهش های قرآنی، 1374، دفتر تبلیغات اسلامی، ویژه علوم قرآن، فصلنامه؛

24ـ فقه اهل بیت علیهم السلام، 1374، سیدمحمود هاشمی، مسائل مختلف فقهی به زبان فارسی، فصلنامه؛

25ـ بشارت، 1376، مؤسسه معارف اسلامی امام رضا علیه السلام، نشریه قرآنی، ویژه جوانان، دو ماهنامه؛

26ـ القبس، 1417 ق، جمعی از طلاب عراقی مقیم قم، مسائل مختلف دینی، اجتماعی و...؛

27ـ حوارات فکریه، 1418 ق، جمعی از طلاب غیر ایرانی حوزه علمیه قم، مسائل مختلف فکری؛

28ـ قضایا اسلامیة معاصرة، 1418 ق، بررسی مسائل فکری اسلام معاصر؛

29ـ صدی الجواد، 1418 ق، هیئة شباب المهدی المنتظر(عج)، جمعی از طلاب عراقی حوزه علمیه قم، مسائل فرهنگی و اسلامی.